عبارت است از به کارگیری تکنیک هایی مانند روش سنجی برای بهبود کارایی و افزایش اثربخشی در سازمان.
1-8-7 نهاده ها
منابعی هستند که در تولید کالاها و خدمات یک سازمان مصرف می شوند.
1-8-8 سودمندی
در رابطه با آن چه امکان تحصیل آن وجود دارد، چه به دست می آید.
1-8-9 فرهنگ کار
عبارت است از آگاهی و باوری است مردم در تفسیر تجربیات خود و محیط اطراف خود از کار کردن و نتیجه ی آن دارند.
1-8-10 بازخورد
کارکنان و افراد نه تنها لازم است بدانند که چه باید بکنند، بلکه همچنین به طور مستمر باید بدانند که کارها را چقدر خوب انجام بدهند.
1-8-11 فرهنگ سازمانی
به مجموعه ای از باورها و ارزش های همگانی و مشترک که بر اندیشه و رفتارهای اعضای یک سازمان اثر می گذارد.
1-8-12 ستانده
کالا و خدماتی است که در یک واحد تولیدی، تولید شده و بری استفاده در خارج از آن واحد در دسترس قرار می گیرد.
1-8-13 شاخص بهره وری نیروی کار
از تقسیم ارزش افزوده به قیمت های ثابت بر تعداد شاغلان حاصل می شود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصـل دوم
مبانی نظـری پژوهش
2-1 مقدمه
در مطالعات اقتصادی کاوش علل رشد اقتصادی و پایداری آن از جایگاه برجسته ای برخوردار است. از منظر تاریخی نخستین مفهوم و عامل تاثیر گذار بر رشد اقتصادی انباشت سرمایه فیزیکی بوده است.اما واقعیت این است که تمام نوسانات اقتصادی صرفاً با این عامل قابل توضیح نیستند. اگر چه افزایش تولید که لازمه رشد اقتصادی است از طریق استفاده بیشتر از منابع (سرمایه گذاری) امکان پذیر است، اما پایدار نیست. فناوری از عوامل مهم دیگری است که بر رشد اقتصادی تاثیر می گذارد. بهبود و ارتقای فناوری در سطح مشخصی از نهاده های تولید (ورودی ها) منجر به رشد تولیدات (خروجی ها) می شود. رشد فناوری موجب افزایش بهره وری سرمایه، بهره وری نیروی کار یا بهره وری کل عوامل می شود. این افزایش دلالت بر تولید کالا یا خدمات با استفاده کمتر از منابع دارد. بدین دلیل کارایی یا بهره وری منابع عامل مهم در رشد اقتصادی است و رشد بهره وری عامل اساسی در حصول اطمینان از توسعه پایدار تولید کالا و خدمات است.
بهره وری رابطه تناسبی بین خروجی ها به شکل کالا و خدمات و ورودی هایی است که برای تولید آن خروجی ها به کار گرفته می شود. فناوری تولید اهرم این رابطه است. تغییرات فناوری تاثیری قاطع بر رشد بهره وری دارد اما تنها عامل نیست و عوامل اجتماعی، فرهنگی، سازمانی و مدیریتی نیز بر رشد بهره وری تاثیر می گذارند.
بهره وری یک مفهوم نسبی است و در مقایسه معنای خود را پیدا می کند. از بهره وری برای مقایسه بین واحدهای اقتصادی و یا مقایسه یک واحد اقتصادی در طی زمان استفاده می شود. در حالت اخیر شاخص بهره وری به کار گرفته می شود. یک شاخص بهره وری مناسب نمایشگر ساختار علت و معلولی بین تغییرات اقتصادی، نظیر رشد و عوامل آن نظیر فناوری می باشد. در تلاش برای رسیدن به این هدف روش های مختلفی برای اندازه گیری و تعریف شاخص خلق و مورد استفاده قرار گرفته است.
2-2 تعریف بهره وری
بهبود بهره وری موضوعی بوده که از ابتدای تاریخ بشر و در کلیه نظام های اقتصادی و سیاسی مطرح بوده است. اما تحقیق درباره چگونگی افزایش بهره وری به طور سیستماتیک و در چارچوب مباحث علمی- تحلیلی از حدود 230 سال پیش به این طرف مورد توجه اندیشمندان به طور جدی قرار گرفته است.
واژه “بهره وری” برای نخستین بار به وسیله فرانسوا کنه ریاضیدان و اقتصاددان طرفدار مکتب فیزیوکراسی (حکومت طبیعت) به کار برده شد. کنه با طرح جدول اقتصادی1، اقتدار هر دولتی را منوط به افزایش بهره وری در بخش کشاورزی می داند.
در ال 1883 فرانسوی دیگری به نام “لیتره” بهره وری را دانش و فن تولید تعریف کرد. با شروع دوره نهضت مدیریت علمی در اوایل سال های 1900، فردریک تیلور و فرانک ولیلیان گیلبرث به منظور افزایش کارایی کارگران، درباره تقسیم کار، بهبود روش ها و تعیین زمان استاندارد، مطالعاتی را انجام دادند.
در سال 1950 سازمان همکاری اقتصادی اروپا2 به طور رسمی بهره وری را چنین تعریف کرد: “بهره وری حاصل کسری است که از تقسیم مقدار یا ارزش محصول بر مقدار یا ارزش یکی از عوامل تولید به دست می آید. بدین لحاظ می توان از بهره وری سرمایه، مواد اولیه و نیروی کار صحبت کرد.
سازمان بین المللی کار3 بهره وری را چنین تعریف کرده است: “بهره وری عبارت است از نسبت ستاده به یکی از عوامل تولید (زمین، سرمایه، نیروی کار و مدیریت)”. در این تعریف مدیریت به طور ویژه یکی از عوامل تولید در نظر گرفته شده است. نسبت تولید به هر کدام از این عوامل معیاری برای سنجش بهره وری محسوب می شود.
در سال 1958 آژانس بهره وری اورپا4 بهره وری را درجه و شدت استفاده موثر از هر یک از عوامل تولید تعریف کرد. همچنین این سازمان اعلام داشت که “بهره وری یک نوع طرز تفکر و دیدگاهی است بر این پایه که هر فرد می تواند کارها و وظایفش را هر روز بهتر از روز قبل انجام دهد. اعتقاد به بهبود بهره وری یعنی داشتن ایمان راسخ به پیشرفت انسان ها.
در اطلاعیه تشکیل مرکز بهره وری ژاپن5 در سال 1955 در ارتباط با اهداف ناشی از بهبود بهره وری چنین بیان شده است: “حداکثر استفاده از منابع فیزیکی، نیروی انسانی و سایر عوامل به روش های علمی به طوری که بهبود بهره وری به کاهش هزینه های تولید، گسترش بازارها، افزایش اشتغال و بالا رفتن سطح زندگی همه آحاد ملت منجر شود”. از دید مرکز بهره وری ژاپن، بهره وری یک اولویت و انتخاب ملی است که منجر به افزایش رفاه اجتماعی و کاهش فقر می گردد.
دکتر جان کندریک و دانیل کریمر، بهره وری را در نگرشی اقتصادی، یعنی تولید سرانه یا میزان ناخالص داخلی به ازاء هر نفر ساعت کار می دانند. در اواخر دهه 1970 و اوایل دهه 1980 مرکز بهره وری آمریکا6 تعریف زیر را ارائه داد:
سود = بهره وری × قیمت تعدیل شده
تعاریف دیگریاز هره وی به شرح زیر ارائه شد است:
استینر: معیارعملکرد و یا قدرت وتوان هر مان در تولد کالا و خدمات.
استیل: نسبت میان بازده به هزینه عملیات تولیدی.
ماندل: بهره وری به مفهوم نسبت بین بازده تولید به واحد منبع مصرف شده است که با سال پایه مقایسه می شود.
دیویس: تغییر به دست آمده در مقدار محصول در ازای منابع مصرف شده.
فابریکانت: یک نسبت همیشگی بین خروجی به ورودی (طاهری، 1386: 19، 20 و 21).
تعریف مرکز بهره وری ایران7: بهره وری یک فرهنگ و یک نگرش عقلایی به کار و زندگی است که هدف آن هوشمندانه کردن فعالیتها برای دستیابی به زندگی بهتر و فعالتر است (صنعتی و عین آبادی، 1386).
همچنین بهره وری یعنی درست انجام دادن کار است. در این تعریف درست انجام دادن کار را کارایی نیز می گویند. یعنی این که از حداقل مواد حداکثر محصول برداشت شود یا از مقدار معینی مواد محصولی با کیفیت بالاتری تولید شود. اگر به تعریف ارائه شده برای بهره وری توجه شود، جزء دیگر آن کار درست انجام دادن است که اصطلاحاً اثربخشی می گویند. مثلاً ممکن است با مصرف کمتر مواد، محصول بیشتری تولید کرد و لیکن این محصول کیفیت مطلوب مورد نظر مشتری را نداشته باشد. در این حالت کارایی واقع شده است و لیکن چون محصول فاقد کیفیت لازم است از این رو اثربخش نبوده و نمی تواند رضایت مصرف کننده را جلب کند. بنابراین ملاحظه می شود که تحقیق کارایی و یا اثربخشی به تنهایی موجب افزایش بهره وری نخواهد شد. به عبارت دیگر در مقوله بهره وری باید اولاً کاری که انجام می شود کار درستی باشد و ثانیاً این کار به بهترین نحو انجام شود. با تحقق این دو شرط می توان اطمینان حاصل کرد که بهره وری محقق شده است (راهنمای اندازه گیری شاخص های بهره وری نیروی کار و بهره وری سرمایه).
AOMPAPMPAOBPRIMPRIMPAOBPRIBPRIBPبنابراین بهره وری یک شاخص می باشد و فاقد بعد است و به صورت ریاضی آن را به صورت ذیل تعریف کرد:
که در آن:
AOMP: مجموع ستاده ها در دوره ی مورد نظر
RIMP: داده ها در دوره ی مورد نظر
AOBP: مجموع ستاده ها در دوره ی مورد نظر (منصوره کیخا، 1384)
2-3 انواع عمده تعاریف بهره وری
2-3-1 بهره وری جزئی
نسبت ستاده به یکی از داده ها می باشد. به عنوان مثال بهره وری کارکرد نسبت ستاده به تعداد کارگر مورد استفاده یک اندازه بهره وری جزئی است.
2-3-2 بهره وری چند فاکتوره
بهره وری تمام فاکتورها نسبت ستاده خالص به حاصل جمع داده های سرمایه و کارکرد مربوطه می باشد، مقصود از “ستاده خالص” کل داده ها منهای کالاهای ئاسطه ای و سرویس های خریداری شده می باشد.
2-3-3 بهره وری کلی
نسبت کل ستاده به حاصل جمع تمامی فاکتورهای داده می باشد. بنابراین بهره وری کلی منعکس کننده تاثیر مشترک تمامی داده ها در تولید ستاده خواهد بود.
2-3-4 عوامل تشکیل دهنده بهره وری بر اساس کنفرانس جهانی علوم بهره وری
1- اشتغال به کار
2- اثر بخشی ( الف- کارگزینی ب- تفویض ج- برنامه ریزی)
3- کارایی
اشتغال به کار یعنی هنگامی که کاری را انجام می دهیم، پیوسته به آن مشغول باشیم، به عبارتی بدون اتلاف وقت و منابع یا هدر رفتن رفتن کارگران و ماشین هایی که بی مصرف مانده اند و انتظار ما را می کشند.
اثربخشی یعنی توجه به بازده صحیح. در این مفهوم معانی کیفیت نهفته است. آن چه صحیح است باید برای شخص استفاده کننده صحیح باشد، خواه با رضایتش یا از طریق حذف آن چه که نباید انجام گیرد و در عوض جایگزین نمودن کارهایی که باید انجام شود. اما نه به وسیله مدیران، صحت کار در فرآیند تولید به وجود می آید. اکنون در این مرحله تنها کارهایی باقی می ماند که ما موظف به انجام آن هستیم و باید برای این کار برنامه ریزی کنیم به گونه ای که این برنامه هم برای حال باشد و هم برای آینده.
کارایی به کار بستن اعمالی است که برای انجام یک کار ضروری می باشد نه بیشتر و نه کمتر. اگر شخص فعال و با صلاحیتی وجود نداشته باشد، کارایی مفهوم نامطبوعی خواهد داشت. همچنین اگر کاری را که اصلاً نمی بایست انجام گیرد به خوبی انجام دهیم، هیچ اثر مثبتی نخواهد داشت (منصوره کیخا).
2-4 برداشت های نادرست از مفهوم بهره وری
1- بهره وری مختص به صنعت است.
2- بهره وری یعنی سودآوری بیشتر.
3- بهره وری همان اثربخشی است یا این که بهبود کارایی ارتقای بهره وری را تضمین می کند.
4- بهره وری یعنی بهره وری نیروی کار.
5- بهره وری قابل اندازه گیری نیست.
6- افزایش تولید لزوماً به معنای بهبود بهره وری نیست.
7- افزایش درآمد حاصل از فروش لزوماً بهبود بهره وری را تضمین نمی کند.
8- افزایش بهره وری نباید به بهای تنزل کیفیت انجام شود (خاکی، 1377: 35 تا 40).
2-5- چگونه از بهره وری استفاده می شود؟
پس از آشنایی با مفهوم بهره وری باید دید چگونه از آن استفاده می شود. همانطور که اشاره شد با ارتقای بهره وری می توان سطح رقابت پذیری را افزایش داد و از این طریق به بازار های جهانی راه یافت. برای برنامه ریزی در راستای ارتقای بهره وری باید بدانیم که از منظر سطح بهره وری در کجا قرار داریم و به کجا می خواهیم برویم و برای رسیدن به مقصد چه راهکارهایی مناسب تر است. صاحب نظران علم بهره وری این مقولات را در چارچوب چرخه مدیریت بهبود بهره وری مطرح می کنند که به آن PDCA نیز می گویند. در کلمات اختصاری به کار رفته برای چرخه مدیریت بهبود بهره وری P نخستین حرف کلمه Plan، D حرف اول کلمه DO، C حرف اول کلمه Check و بالاخره A حرف آغازین کلمه Affirm می باشد (راهنمای اندازه گیری شاخص های بهره وری نیروی کار و بهره وری سرمایه).
2-6 بهره وری در سطح ملی
افزایش بهره وری تنها راه توسعه اقتصادی کشورها می باشد که موجب ارتقای سطح رفاه زندگی یک ملت می گردد. تحولات معجزه آسای رشد و توسعه اقتصادی در کوتاه مدت در برخی از کشورها از جمله ژاپن، آلمان، چین و تعدادی از کشورهای شرق آسیا، نتیجه افزایش بهره وری و استفاده بهینه، کارا و اثربخش آن ها از منابع فیزیکی و انسانی کشورهایشان بوده است (طاهری، 1386: 29).
2-7 بهره وری در ایران
ایران از زمان تاسیس سازمان بهره وری آسیایی تا قبل از انقلاب اسلامی ایران در بهمن 1357 عضو بوده است. عضویت ایران در سال 1979 به حالت تعلیق درآمد، اما از سال 1363 با تصویب مجلس شورای اسلامی به عضویت آن سازمان درآمد. سپس سازمان بهره وری ایران در سال 1364 وابسته به وزارت صنایع سنگین تاسیس شد. سازمان ملی بهره وری ایران بعداً به وزارت صنایع و در سال 1377 به سازمان امور اداری و استخدامی ملحق شد. سازمان بهره وری ملی ایران بیشتر به دنبال کار فرهنگی در اشاعه و ترویج فرهنگ بهره وری در سطوح مختلف جامعه بوده است و تا به حال پنج کنگره ملی در زمینه بهره وری برگزار کرده است.
با این که کشور ما ایران از نظر منابع طبیعی و نیروی انسانی، معاون، مواد اولیه و انرژی دارای ظرفیت و پتانسیل بسیار بالایی است و از بسیاری جهات نسبت به کشورهای دیگر دارای امتیاز و امکانات بالقوه فراوانی بوده و با این که باید نیروی کار و بازدهی سرانه صنعت کشور، سرمایه های موجود و منابع ملی به نحو احسن مورد استفاده و بهره برداری قرار گیرد و نمودارها و شاخص ها و بهره وری ما در مقایسه با کشورهای پیشرفته جهانی و استاندارهای بین المللی از شرایط خوب و مطلوبی برخوردار باشد، اما متاسفانه با مقایسه ارقام بهره وری آن می توان گفت که از 140 میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال حداکثر مقدار مورد استفاده 92 میلیارد متر مکعب بوده و در عین حال راندمان آبیاری بسیار پایین و گاهی تا 30% هم می رسد (طاهری، 1386: 52).
در ایران متاسفانه در رابطه با فعالیت های مرتبط با بهره وری در سطح ملی سه مشکل اساسی وجود دارد:
بهره وری را به عنوان مقوله ای جدید، جدا و متمایز از فعالیت های مدیریتی نشان داده شده است.
فعالیت های فرهنگی در سطح شعار نویسی، پوستر چسباندن و بمباران سمینارها و سخنرانی ها در ایام بهره وری خلاصه شده است. سال 1987 حین اجرای یک پروژه افزایش بهره وری در سنگاپور کارشناسان ژاپنی دریافتند اگر مسیر فرآیند بهره وری را به جای این که از “مفهوم سازی” شروع کنند، از “بکارگیری و کاربرد” آغاز کنند، بسیار موثرتر خواهد بود. بر پایه این تجربه یکی از اساتید به منظور ساده کردن فعالیت های کانون، روش سنتی ژاپنی را به روش عملی تغییر داد و مدلی تحت عنوان “بهبود بهره وری جامع8” ابداع نمود. بر پایه این مدل فعالیت های توسعه و بهبود بهره وری در گوشه ای از محل کار یا کارخانه با روش های بسیار ساده و بر پایه وضعیت موجود آغاز و به تدریج و به طور مداوم به سایر نقاط گسترش داده می شود. (خاکی، 1377: 61).
2-8 بهره وری در سازمان
بهبود بهره وری در سازمان نتیجه استفاده بهینه و موثر و کارآمد از منابع، تقلیل ضایعات، کاهش قیمت تمام شده، بهبود کیفیت، ارتقای رضایت مشتریان، دلپذیری در محیط کار و افزایش انگیزه و علاقه کارکنان به کار بهتر بوده که نهایتاً موجب رشد و توسعه سازمان را به دنبال خواهد داشت. به این گونه سازمان، اصطلاحاً “سازمان های یادگیرنده9” می گویند (طاهری، 1386: 29).
2-9 بهره وری و سیستم های سازمانی
راه های متفاوتی وجود دارد که به توسعه و افزایش بهره وری منتهی می شود. راه های زیر را می توان برای کارخانه ها مطرح نمود:
– بهبود جانمایی تاسیسات، تجهیزات و ماشین آلات کارخانه.
– بهبود برنامه نقل و انتقال و حرکت مواد در داخل و خارج کارخانه .
– ایجاد تغییرات و تعویض در تجهیرات و تاسیسات و استقرار یک نظام پیشگیری و نگهداری.
– توسعه و بهبود در محصولات.
– بهبود در فرآیند عملیات و جریان تولید.
– مکانیزاسیون و اتوماسیون.
– ایجاد سیستم های تشویق و تنبیه.
– سیستم های مناسب پرداخت حقوق و دستمزد، پاداش بر اساس امتیازات و بهره وری.
– برقراری دوره های آموزشی با توجه به مشکلات واقعی در عمل.
– توسعه و بهبود برنامه ریزی تولید و فروش.
– رشد و یادگیری در سازمان.
– نظام نظارت، سنجش و ارزیابی عملکرد در سازمان.
در این میان جلوگیری از اتلاف مهم است. هر گونه فعالیتی که به بهبود بهره وری کمک نکند اتلاف به شمار می رود. “اتلاف” غالباً موجب افزایش هزینه محصول نهایی می گردد. اتلاف را می توان به پنج گروه طبقه بندی نمود:

الف) اتلاف در جریان تولید: این پدیده زمانی رخ می دهدکه از مواد خام و نیروی انسانی بیش از حد لازم استفاده کنیم و کالاهای نیم ساخته را انبار کنیم. تولید مازاد بر تقاضا باعث می شود هزینه های انبارداری، حمل و نگه داری و کاغذ بازی افزایش یابند.
ب) اتلاف ناشی از ضایعات: ساختن قطعات ناقص موجب هدر رفتن منابع می شود و باعث می گردد هزینه دوباره کاری افزایش و تفکیک قطعات خوب و بد دقت بیشتری ببرد.
پ) اتلاف ناشی از زمان انتظار: از کار افتادن ماشین ها، قطع شدن جریان برق، نرسیدن به موقع مواد اولیه و عدم توازن در خط تولید موجب افزایش هزینه ها و زمان تولید می شود.
ت) اتلاف ناشی از حمل و نقل: باید تا جایی که ممکن است با طراحی سالن های تولید و استقرار ماشین آلات در جای مناسب، میزان جا به جایی قطعات، مواد و انسان ها را به حداقل رساند.
ث) اتلاف ناشی از فرآیند و حرکات غیر ضروری: با استفاده از سوالات کلیدی چه کاری، به چه دلیلی، کجا، کی، توسط چه کسی و چگونه، فرآیند کار را مورد بررسی قرار داده و با حذف مراحل زائد، ترکیب، تجدید و ساده سازی، فرآیند را بهبود بخشیم. مهندسی مجدد از روش های کارآمد در بهبود سیستم ها و روش هاست. استفاده از علوم کارسنجی و روش سنجی به جلوگیری از اتلاف در فرآیند کمک شایانی می کنند (طاهری، 1386: 202 – 203).
2-10 بهره وری در کارخانه ها
در اصطلاح اقتصادی، بهره وری به عنوان نسبت ستانده به داده تعریف شده است. بهره وری از این واقعیت سرچشمه می گیرد که هر بنگاهی ارزش هایی را از طریق فعالیت های خود ایجاد می نماید. هر یک از فعالیت های تولیدی، فرآیندی از افزایش ارزش داده هاست. این ارزش خود را با اظهار رضایت مشتریان در بازار نشان می دهد. هیچ شرکتی نمی تواند به طور مستقل و جدا از شرایط بازار ارزشی را افزایش دهد. در جریان ایجاد و افزایش ارزش، تکنولوژی و مدیریت دو عامل اساسی به شمار می روند. با توجه به نوع داده ها، بهره وری به سه دسته اساسی بهره وری نیروی کار، بهره وری سرمایه و بهره وری مواد طبقه بندی می شود. در تمامی موارد، بهره وری به میزان زیادی به تکنولوژی و شیوه مدیریت متکی است (نمودار 2-1).
نمودار شماره 2-1- مفهوم بهره وری در واحدهای تولیدی
وظیفه ی اصلی فعالیت های تولیدی، افزودن ارزش داده هاست. با انجام این وظایف شرکت ها محصول خود را تولید و آن را به مصرف کنندگان ارائه می کنند. بهره وری بازتاب اثرات و نتایج فعالیت های تولیدی است. بهره وری آئینه ی چگونگی داد و ستد است. بنابراین بهره وری به عنوان عاملی در برنامه های تولیدی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل است که ما بهره وری را تجزیه و تحلیل کرده و مبنای کار را بر اساس بهره وری یکپارچه و بهبود کیفیت10 قرار داده ایم.
منابع انسانی در ارتقای بهره وری نقش مهمی دارند. منابع انسانی هر سازمان است که جو کار و فرهنگ همکاری را که مبنایی برای انجام وظایف است، ایجاد می نماید.
مواد (داده) از طریق فرآیندی در سیستم مدیریتی به محصول (بازده) تبدیل می شوند. این فعالیت و فرآیند می تواند تمام امور شرکت را در برگیرد و یا فقط یک روند عملیاتی در کار تولید و امور اداری باشد. به هر حال مهم ترین مرحله، موضوع تصمیم گیری است (طاهری، 1386: 120- 121).
2-11 تعریف بهره وری جزئی و کلی از دیدگاه سومانث
در سال های 1974 و اواخر 1984 “سومانث” سه تعریف اساسی را درباره بهره وری در ارتباط با سازمان ها یا شرکت ها ارائه داده است:
بهره وری جزئی11: نسبت ارزش و مقدار محصول به یک طبقه از نهاده را گویند. مثلاً محصول به ازای هر نفر ساعت (معیار بهره وری نیروی کار) یا ارزش و مقدار محصول تولید شده به ازای هر تن مواد اولیه مصرفی (بهره وری مواد) یا بهره درآمد تولید شده یه ازای هر ریال سرمایه (بهبه وری سرمایه) و نظایر آن.
بهره وری کلی عوامل تولید12: عبارت است از نسبت خالص محصول بر مجموع نهاده های نیروی کار و سرمایه. معمولاً به جای خالص محصول، ارزش افزوده و در مخرج کسر مجموع ارزش های نیروی کار و سرمایه را قرار می دهند.
بهره وری کلی13: نسبت کل ارزش محصول تولید شده به مجموع ارزش کلیه نهاده های مصروفی است. این شاخص تاثیر مشترک و همزمن همه نهاده ها و منابع (از قبیل نیروی انسانی، مواد و قطعات، ماشین آلات، سرمایه، انرژی و نظایر آن) در ارتباط با ارزش محصول به دست آمده را اندازه گیری می کند.
بهره وری چند عامل14: در این شاخص به جای همه عوامل در مخرج کسر، ارزش تنها چند عامل از کلیه عوامل تولید را قرار می دهند.
شاخص بهره وری جامع کل15: عبارت است از حاصلضرب شاخص بهره وری کل در شاخص عوامل غیر قابل لمس.
تحقیقات نشان می دهد که حدود 80% شاخص هایی که شرکت ها به عنوان شاخص بهره وری برای ارزیابی عملکرد شرکت خود به کار می برند، غیر استانداد بوده و به هیچ یک از چهار شاخص بهره وری فوق ارتباط ندارد (طاهری، 1386: 23 و 22).
2-12 منحنی بهره وری کل
بهره وری کل برای هر کالای خاص شبیه منحنی طول عمر محصول است. پس از این که محصول معرفی شد، TP پس از گذشت مدتی مختصر از آن، با سرعت زیادی افزایش می یابد. سپس مقدار Tp به یک نقطه اشباع می رسد که به ندرت می تواند ه استثنای حالات تصادفی تغییر کند. بالاخره مرحله ی افول شروع می شود و TP کاهش می یابد. این پدیده در منحنی بهره وری کل در نمودار 2-2- نمایش داده شده است. منحنی مشابهی برای بهره وری کل جامع (CTP) نیز وجود دارد (طاهری، 1386: 87- 88).
نمودار 2-2 منحنی بهره وری کل
2-13 سطوح مختلف بهره وری
بهره وری به چهار سطح16 تقسیم بندی می شود:
1- بهره وری در سطح کارکنان17
2- بهره وری در سطح سازمان18
3- بهره وری در سطح بخشی از اقتصاد19 مانند صنعت، کشاورزی و …
4- بهره وری در سطح ملی20
که این سطوح خود بر حسب انواع منابع می تواند انواع و شقوق گوناگونی به خود بگیرد نظیر:
– بهره وری زمین21
– بهره وری نیروی کار22
– بهره وری ماشین آلات23
– بهره وری سرمایه24
– بهره وری اطلاعات25
– بهره وری زمان26 (ملک پور فرسادی، نوری).
2-14 عوامل موثر بر بهره وری
برای حضور در صحنه های بین المللی کشورهایی می توانند حضور قوی پیدا کنند که ضمن استفااده بهینه از عوامل تولید، بخش های کشاورزی- صنعت و خدمات آن ها نیز در حالت رقابت پذیری کامل با دیگر کشورها باشد.
با نگاهی به کشورهای موفق جهان دیده می شود که این کشورها بهای لازم را به نیروی انسانی به عنوان مهم ترین عامل تولیدی می دهند و در مقابل این نیرو با بالا بردن بهره وری خود در منافع حاصل از تولید سهیم می شوند، که بالا بردن بهره وری باعث به وجود آمدن نظامی می شود که از آن همه طبقات اجتماعی استفاده می برند.
بهره وری در جامعه زمانی تحقق پیدا می کند که تمامی بخش های تولیدی، اجتماعی و خدماتی سعی در استفاده از یک نظام مناسب بهره وری داشته باشند که معمولاً نظام قانون گذار می تواند با هموار کردن راه ها، باعث به وجود آمدن بهره وری شود و عامل انسانی در راه تکامل آن کوشش کنند.
بهره وری پایین در سازمان ها، شرکت ها و موسسات مختلف ناشی از عوامل گوناگونی است. متناسب با این عوامل، روش های متفاوتی نیز برای رفع مشکلات وجود دارد. به کلیه تلاش های سیستماتیک و ساختار یافته برای حذف یا کاهش تلفات ناشی از مواد، ماشین، انسان و یا تعامل نادرست بین آن ها، نظام ارتقای بهره وری گفته می شود. نظام ارتقای بهره وری در سه گروه قابل دسته بندی است:
– نظام هایی که بر حذف یا کاهش تلفات ناشی از مواد و ماشین تمرکز دارد.
– نظام هایی که بر حذف و یا کاهش تلفات ناشی از عملکرد انسان تمرکز دارد.
– نظام هایی که بر حذف یا کاهش تلفات ناشی از تعامل نامناسب بین انسان، ماشین و مواد تمرکز دارد.
گروه اول را نظام های سخت افزار محور، گروه دوم نظام های انسان افزار محور و گروه سوم را نظام های نرم افزار محور می گویند. برای ارتقای بهره وری قبل از هر چیز باید عوامل موثر بر بهره وری را به خوبی شناخت.
“ناکایاما” معتقد است عوامل موثر بر بهره وری بر دو نوع است: الف) عوامل کوتاه مدت و ب) عوامل بلند مدت. تغییرات کوتاه مدت در بهره وری غالباً به میزان انگیزه پرسنل برای کار و بهبود روش ها و سیستم های جاری و گردش کار و تغییرات در میزان فشار کار و نوسانات تجاری بستگی دارد. انواع عوامل بلند مدت موثر بر بهره وری عبارتند از:
– ایجاد توسعه محصولات جدید
– معرفی روش های تولید جدید
– کشف منابع جدید
– یافتن کانال های جدید بازاریابی
– عقلایی کردن ساخت اقتصادی و بهره وری
در یکی از گزارش های مربوط به بررسی های بهره وری که از سوی وزارت کار در ژاپن منتشر شده است، عوامل موثر بر بهره وری به شرح زیر دسته بندی شده است:
– نحوه ی استقرار تجهیزات و پرسنل
– مهارت نیروی کار
– کیفیت مواد
سازمان بین المللی کار عوامل موثر بر بهره وری را از دیدگاه وسیع تر به سه دسته زیر طبقه بندی کرده است:
– عوامل کلی از قبیل آب و هوا، توزیع جغرافیایی مواد خام و غیره.
– عوامل تشکیلاتی و فنی از قبیل کیفیت مواد خام، جانمایی و حمل استقرار کارخانه، فرسایش و از بین رفتن ماشین آلات و ابزار و غیره.
– عوامل انسانی از قبیل روابط مدیریت و کارکنان، شرایط اجتماعی و روانی کار، فعالیت اتحادیه کارگری و غیره.
سولو عوامل موثر بر بهره وری را با در نظر داشتن تابع تولید، تحولات فنی و تراکم سرمایه معرفی می کند. برخی دیگر از اقتصاددانان، عوامل موثر بر بهره وری را چنین دسته بندی کرده اند:
– تغییرات تکنولوژیک
– قابلیت نیروی کار که به قابلیت ها و توانایی های خاص کارگر محدود می شود.
– میزان سرمایه به ازای واحد نیروی کار که منعکس کننده ی میزان تمرکز سرمایه یا حجم سرمایه ای است که واحد نیروی کار می تواند آن را مصرف کند.
سومانث برخی از مهم ترین عوامل موثر بر بهره وری در آمریکا را به شرح زیر بر می شمارد:
– میزان سرمایه گذاری
– نسبت سرمایه به کار
– تحقیق و توسعه
– میزان استفاده از ظرفیت
– قوانین دولت
– عمر کارخانه و تجهیزات
– هزینه های انرژی
– ترکیب نیروی کار
– اخلاق کاری
– ترس کارگران در مورد از دست دادن شغل (ثبات و امنیت شغلی)
– تاثیر اتحادیه ها

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید